پروژه های EPC و نقاط ضعف و مشکلات شرکتهای داخلی در اجرای آن در حوزه صنایع نفت و گاز

بررسی نقاط ضعف و مشکلات شرکتهای داخلی در اجرای پروژههای EPC

در حوزه صنایع نفت و گاز

بزرگترین معضل پروژه های توسعه ملی، تاخیر در فازهای مهندسی، تدارکات و ساخت میباشد و در بسیاری مواقع میزان تاخیر به حدی است که با لحاظ نمودن میزان تورم، توجیه اقتصادی پروژه را زیر سوال میبرد؛ این موضوع زمانی مهمتر جلوه میکند که وابستگی شدید اقتصاد کشور را به صنعت نفت و گاز و اثر این صنعت در رشد و توسعه کشورمان را در نظر بگیریم.
مقاله حاضر با انجام مطالعات کتابخانهای و پژوهشهای میدانی به شناسایی ۶۵۱عامل در به تاخیر افتادن پروژههای EPCپرداخت. با اعمال نظر خبرگان، این تعداد به ۹۴عامل تقلیل یافت که عبارتند از: ۶۱عامل جهت فاز مهندسی، ۶۱عامل تدارکات و ۳۲عامل ساخت. این عوامل در قالب پرسشنامه در اختیار جامعه آماری، شامل کارکنان شرکت ملی نفت (کارفرما) و پیمانکاران مجری پروژهها قرار گرفت. پس از انجام تحلیلهای آماری، موثرترین عوامل به کمک توزیع دوجملهای از میان ۹۴عامل اولیه شناسایی شدند. سپس به کمک نرمافزار Expert Choiceپرسشنامه مقایسات زوجی تهیه شد و بعداز دریافت نظر مسوولین پروژهها و تحلیل نظر آنها با بهرهگیری از روش ،AHPاهمیت موثرترین عوامل معرفی شده محاسبه و عوامل به ترتیب درجه اثرگذاری معرفی شدند.

۱- مقدمه (مفاهیم تاخیر پروژه)
۱-۱ تعریف تاخیر

تاخیر، عمل یا رویدادی است که زمان مورد اشاره در قرارداد برای انجام عملی خاص را طولانی تر کند. به طور کلی تاخیرات، ناشی از علل مختلفی هستند که از عملکرد گروه های درگیر در پروژه ایجاد می شوند .

۱-۲ تقسیم بندی تاخیرات

تاخیرات را می توان براساس معیارهایی چون منشا ایجاد، حالت زمانی رخداد و قابلیت جبرانپذیری آن ها تقسیم بندی کرد. تاخیری که پیمانکار، مسوول پاسخگویی به آن است، مانند توان تولید پایین و عدم هماهنگی میان اجزای کار را غیرقابل اغماض گویند. پیمانکار برای اینگونه تاخیرات زمان اضافی را نمی تواند درخواست کند. دسته دیگر، تاخیرات قابل جبران هستند که در آن ها کارفرما دلیل اصلی تاخیر است. تاخیری که نه پیمانکار و نه کارفرما پاسخگو نباشد، غیرقابل جبران نامیده می شود. بلایای طبیعی و نامساعد بودن آب و هوا نمونه این تاخیرات هستند.

۱-۳ علل پرداختن به موضوع شناسایی و آنالیز تاخیرات

تاخیر یکی از مهمترین وقایع رایج در پروژه ها است. این مشکل در اکثر پروژه ها از پروژه های ساده ساختمانی تا پیچیده ترین آنها نظیر پروژههای پتروشیمی، سدسازی و تونل سازی و … رخ می دهد. به همین دلیل امروزه اکثر کشورهای پیشرفته و در حال توسعه با علم به محدود بودن منابع در اختیار و بازار رقابتی شدید جهت استفاده بیشتر از منابع و کسب سود بیشتر به دنبال ریشه یابی علل تاخیر در پروژه های گذشته می باشند تا با ارایه راهکارهایی از میزان تاخیرات در پروژه های آتی بکاهند، و یا با شناخت مقصران تاخیرات پروژه، نسبت به دریافت خسارت اقدام کنند. شناسایی تاخیرات برای هر کدام از نهادهای درگیر دارای منافعی به صورت است.
بر رسی تاخیرات پروژه توسط کارفرما یا پیمانکار به منظور استفاده از تجربه و دانشی که در طول اجرای پروژه حاصل میشود، که می تواند در پروژه های مشابه بعدی مورد استفاده قرار گیرد. بهویژه به این دلیل که در پروژه های که در نقاط مختلف اجرا می شود بسیاری از عوامل اجرای پروژه در سطوح مختلف عوض میشوند و باید دانش و تجربه ای که در طول پروژه در قسمت های مختلف توسط عوامل اجرای در همه سطوح حاصل شده است، مستند و مدیریت شود. در این صورت است که می توان با استفاده از تجربیات گذشته از رخ دادن موارد مشابه در آینده جلوگیری کرد.
کارفرمایان به دنبال علت یابی تاخیرات هستند، تا بتوانند تسویه خسارت ها و جریمه تاخیرات پیمانکاران را محاسبه نمایند و همچنین تخمین های مناسبی از حجم هزینه های اضافی تحمیل شده به پیمانکار را در دست داشته باشند. پیمانکاران نیز درصدد توجیه تاخیرات خود و فرا ر از پرداخت خسارت هستند و یا در مواقعی که عدم انجام به موقع تعهدات توسط کارفرما موجب زیان به پیمانکار شده است، برای تدوین ادعای خسارت تاخیر از کارفرمایان نیاز به آنالیز تاخیرات دارند.
شرکت های تامین کننده ضمانتها و اعتبارات پروژه ها نیز باید جهت کنترل عملکرد دریافت کنندگان این تسهیلات مالی از علت و مسوولیت تاخیرات اطلاع دقیق داشته باشند.
تاخیر در پروژه ها یک پدیده رایج حتی در کشورهای پیشرفته می باشد. با توجه به آماری که از مشکلات و معضلات موجود در پروژههای ایالات متحده که توسط دکتر فرم در سال ۱۹۹۷جمعآوری شده است ۶۹% پروژه ها در آمریکا بیش از زمان مصوب به طول انجامیده اند. در ایران هم تاخیر در پروژه ها امری عادی است، به طوریکه براساس آمار منتشره سازمان مدیریت و برنامه ریزی در سال ۱۳۸۰ متوسط زمان اتمام پروژه های ملی در کشور نزدیک به ۲۲/۲ برابر زمان برنامه ریزی شده پروژه ها بوده است.

۱-۴ هزینه های ناشی از تاخیر پروژه

هزینه های ناشی از تاخیرات می توان به دو دسته کلی هزینه های کمی و هزینه های کیفی تقسیم بندی کرد. هزینه های کمی را به راحتی می توان با کمک ابزارهای در علوم اقتصاد مهندسی و… تخمین زد. ولی هزینه های کیفی نامشهود بوده و مبلغ نقدینیگی بابت آنها پرداخت نمیشود. که برخی از مهمترین قسمت های این دو نوع تاخیر به شرح زیر میباشند:

الف) هزینه های کمی:
هزینه دیر رسیدن به بهره برداری یا سود از دسته رفته
هزینه ناشی از گران شدن منابع مصرفی (مصالح) و…
افزایش هزینه منابع کاری (نیروی انسانی و تجهیزات) و…
هزینه بهره سرمایه صرف شده

ب) هزینه کیفی:
ضرر از دست دادن بازار رقابت در مدت زمان تاخیر
ضرر ناشی از دست رفتن اعتبار شرکت
غیراقتصادی شدن پروژه که یا رقبا با انجام پروژه مشابه باعث غیر اقتصادی شدن پروژه می شوند و یا ماهیت پروژه وابسته به زمان است (اکثر پروژه های وابسته به اینترنت و تکنولوژی هایی جدید که سریع تغییر می کنند)
ضرر ناشی از کاهش درآمد دولت و رفاه اجتماعی مردم
ضررها و مشکلات غیر مالی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی (پروژههایی با کارکرد رفاه عمومی مانند ساخت نیروگاه ها)

۲- روش تحقیق
به منظور گردآوری دادهها ی مرتبط با پژوهش به طور گسترده از روشهای مطالعه کتابخانهای ، مصاحبه و توزیع پرسشنامه بهره گرفته شد. پس از بررسیهای صورت گرفته تعداد ۳۱ عامل برای فاز مهندسی ، ۴۳ عامل فاز تهیه و تدارکات کالا و ۸۲ عامل جهت فاز ساخت شناسایی شدند که مجموعا ۱۵۶ عامل موثر در به تاخیر افتادن پروژهها را نشان می داد. پس از توزیع این عوامل و نظرخواهی از خبرگان پروژه ها و جرح و تعدیل عوامل شناسایی شده، تعداد ۱۰ عامل مهندسی ، ۱۶ عامل تهیه و تدارکات کالا و ۲۳ عامل ساخت (جمعا ۴۹ عامل) به عنوان تاثیرگذارترین آنها شناسایی شدند و در نهایت در ۳ پرسشنامه به تفکیک فازهای پروژه در یک مجموعه که تشکیل یک پرسشنامه کلی را میداد در میان نمونه آماری ( ۷۸ نفر) توزیع گردید. قابل ذکر است نمونه آماری از میان شاغلین شرکت ملی نفت ایران (به عنوان کارفرما) و پیمانکاران مجری پروژههای EPCصنعت نفت و گاز میباشند که به عنوان رییس اداره، مدیر پروژه و کارشناس پروژه مشغول به کار بودند (دارا بودن حداقل مدرک تحصیلی فوق دیپلم برای جامعه آماری لحاظ گردید). پس از بازگشت ۵۸ پرسشنامه و تحلیل داده های حاصل به کمک نرمافزار ،SPSSموثر بودن هر ۳ فاز در به تاخیر افتادن پروژه ها مورد تایید قرار گرفت.
(قابل توجه است که بررسی فازهای پروژهها کاملا مستقل از یکدیگر صورت گرفته، بههمین جهت ممکن است عاملی در بیش از یک فاز بهعنوان دلیل بروز تاخیر شناسایی شده باشد)

علل تاخیر در فاز طراحی و مهندسی

۱- عدم به کارگیری و استخدام نیروهای مجرب و متخصص
۲- عدم تعیین میزان دقیق کالای مورد نیاز و یا از قلم افتادن کالاها در لیست ارایه شده از سوی بخش مهندسی جهت بخش تدارکات پروژه
۳- عدم وجود هماهنگی مناسب بین کارفرما و پیمانکار (مشاور طراحی)
۴- تهیه شرح کار ضعیف از سوی کارفرما (با توجه به مشخص و واضح نبودن آنچه باید انجام شود، منجر به بروز توقف و تاخیر در روند فعالیتهای بخش طراحی گردید)
۵- ارایه روش انجام کار (Procedure) نامناسب
۶- بروز خطا و اشتباه در طراحی (مواردی مانند: اشتباه در اعلام اندازه ها ، نوع و جنس اقلام درج شده در نقشه) و…
۷- تاخیر در شروع فعالیتهای بخش مهندسی به دلیل طولانی شدن مراحل استخدام و آماده کردن تیم مهندسی پروژه
۸- پاسخگویی با تاخیر بخش مهندسی کارفرما نسبت به تغییرات مورد نیاز در خصوص نقشه ها و مدارک پروژه
۹- پاسخگویی با تاخیر بخش مهندسی پیمانکار (مشاور) نسبت به تغییرات مورد نیاز در نقشه ها و … در حین اجرای پروژه (عدم هماهنگی و همکاری لازم بخش مهندسی با بخش اجرا)
۱۰- واگذاری پروژه به شرکتی که از طریق کنسرسیوم بین چند پیمانکار تشکیل شده

علل تاخیر در فاز تدارکات

۱- تهیه مواد و مصالح بدون کیفیت مناسب
۲- عدم تهیه مواد و مصالح مورد نیاز پروژه براساس لیست تهیه شده مهندسی (مواردی مانند: عدم تهیه به میزان کافی و مطابق با BOM)
۳- عدم استخدام نیروهای متخصص و مجرب در تیم تدارکات و بازرگانی پیمانکار
۴- عدم پیگیری مسایل و مشکلات فاز تهیه کالا توسط مدیران پروژه
۵- تحریم ایران از جانب برخی کشورها
۶- تاخیر در ارسال و حمل کالا از سوی تامین کنندگان و استهلاک/خرابی مواد و مصالح درحین حمل
۷- تاثیر برنامه ها و قوانین دولت بر روند فعالیتهای بخش تامین کالا (مثلا جلوگیری از واردات یک محصول خاص که مورد نیاز پروژه است)
۸- غیر قابل پیش بینی بودن نرخ تورم و افزایش قیمت مواد و مصالح نسبت به زمان ارایه نرخ و برآورد هزینه های پروژه
۹- محدود کردن لیست تامین کنندگان مواد و مصالح   (Vendor List )توسط شرکت ملی نفت و اجبار به تامین مواد ومصالح از آن ها
۱۰- ارایه قیمت غیر واقعی (پایین) در زمان مناقصه توسط پیمانکار، فقط با هدف برنده شدن در مناقصه
۱۱- انتخاب سازندگان و تامین کنندگان کم تجربه و نامناسب توسط پیمانکار
۱۲- طولانی شدن مدت زمان افتتاح حساب و فعال شدن اعتبارات اسنادی (LC)
۱۳- تاخیر در وصول مطالبات پیمانکار توسط کارفرما
۱۴- ضعف بنیه مالی پیمانکار
۱۵- مشکلات ترخیص کالا از گمرک و طولانی شدن روند ترخیص کالا
۱۶- تغییر در نرخ ارز

علل تاخیر در فاز ساخت و اجرا

۱- ارایه قیمت غیرواقعی (پایین) در زمان برگزاری مناقصه توسط پیمانکار، فقط با هدف برنده شدن در مناقصه
۲- عدم استخدام کارکنان متخصص و با تجربه توسط پیمانکار
۳- شرایط نامساعد جوی نظیر باران، باد، گرد و خاک و …
۴- تاخیر در پیگیری مسایل و حل کردن مشکلات (درون و برون سازمانی) از سوی مدیران پروژه کارفرما
۵- محدود بودن فضا جهت انجام فعالیتها
۶- کمبود نیروی انسانی پیمانکار جهت انجام تمامی فعالیتهای اشاره شده در برنامه زمانبندی و همچنین تخصیص نامناسب و ناکارآمد نفرات در جبهه های مختلف کاری توسط پیمانکار
۷- تاخیر در پروژه ناشی از ابزار ، وسایل و تجهیزات پیمانکار
۹- عدم وجود هماهنگی مناسب بین کارفرما و پیمانکار

۱۰- ارائه شرح کار ضعیف از سوی کارفرما (شفاف نبودن موارد ذکر شده در شرح کار و همچنین ناقص بودن شرح کار)
۱۱- در اختیار نداشتن برنامه روزانه/هفتگی اجرای کار
۱۲- خطر آفرین بودن محیط های انجام پروژه در شرکت نفت و تاخیر در ایمن نمودن آن محل جهت اجرای پروژه
۱۳- انجام فعالیتهای خارج از شرح کار تنظیم شده و تخصیص نفرات/ منابع/ بودجه به این فعالیتها
۱۴- عدم همکاری پرسنل شاغل در کارخانه و سایر محلهای اجرای پروژه ها با پیمانکار مجری پروژه
۱۵- در اختیار نداشتن منابع مالی کافی و همچنین هزینه کردن بودجه پروژه در فعالیتهایی غیر از پروژه مورد اشاره توسط پیمانکار
۱۶- بروز اتفاقات و حوادث غیرقابل پیش بینی (مانند آتش سوزی در محل پروژه) و…
۱۷- عدم پرداخت به موقع دستمزد به کارکنان و پیمانکاران دست دوم، از سوی پیمانکار عمومی
۱۸- مشکل تهیه سوخت (جهت خودروها ، موتور جوش دیزلی، کمپرسور هوا ) و…
۱۹- عملکرد ضعیف اداره بازرسی فنی
۲۰- تاخیر در وصول مطالبات پیمانکار توسط کارفرما
۲۱- انتخاب پیمانکاران دست دوم و کارکنان کم تجربه به دلیل پایین بودن میزان دستمزدشان توسط پیمانکار
۲۲- برنامه ریزی نادرست و همچنین عدم استفاده از روشهای کنترل پروژه مناسب
۲۳- درگیر بودن مدیران و کارشناسان پروژه کارفرما در بیش از یک پروژه و عدم تمرکز کافی آنها در این پروژه
۲۴- تاخیر در تصمیم گیری و تعیین تکلیف نسبت به معارضین زمین محل اجرای پروژه توسط کارفرما

۳- تعیین میزان اهمیت و رتبه بندی نقاط ضعف و مشکلات در پروژههای EPC

به جهت شناسایی موثرترین عامل و در حقیقت تعیین میزان و درجه اهمیت عوامل در تاخیر پروژه های EPCصنایع نفت و گاز از روش AHP و نرم افزار EXPERT CHOICEکمک گرفته شد. AHPیا همان تکنیک فرآیند تحلیل سلسله مراتبی، روشی است اصولی برای تجزیه وضعیتی پیچیده و فاقد ساختار به اجزای تشکیل دهنده آن، به طریقی که با مرتب نمودن این اجزا یا متغیرها در قالبی سلسله مراتبی و تعیین ارزش عددی برای نتایج حاصله جهت تعیین اهمیت نسبی هر یک از متغیرها و تلفیق دیدگاهها، تا اینکه بتوان مشخص نمود کدام متغیر بیشترین اولویت را در تاثیرگذاری بر پیآمدهای وضعیت داراست.

با استفاده از توزیع دوجمله ای ۹ عامل که اصلی ترین عوامل موثر بر تاخیر پروژهها از میان ۴۹ عامل معرفی شده در علل تاخیر مذکور میباشند، شناسایی شدند که مبنای تشکیل پرسشنامه مقایسات زوجی قرار گرفتند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *